ایران پارینه (Prehistory of Iran)

مطالبی در ارتباط با انسان اولیه در ایران و باستان زمین شناسی(Early humans in Iran and geoarchaeology)

دالان ایران؛ نگاهی به موقعیت جغرافیایی سرزمین ایران در دنیای پارینه سنگی(2)

بخش دوم:

پیشگفتار

تا کنون مشخص شده است که در حدود دو میلیون سال پیش، گونه یا گونه هایی مختلف انسان ریخت از شرق آفریقا به قاره آسیا و اروپا مهاجرت کرده اند. مهاجرت و پراکندگی جغرافیایی انسان های نخستین از آفریقا به سرزمین های آسیا و اروپا از جمله موضوعات مورد بحث در میان باستان شناسان و دیرین انسان شناسان است[1]. در این میان به باور بسیاری از پژوهشگران باستان شناسی و انسان شناسی پیش از تاریخ، سرزمین ایران در مسیر مهاجرت انسانهای نخستین پس از خروج از سرزمین مادری خود، آفریقا، قرار دارد. این عقیده به صورت تلویحی در طول سالیان اخیر در بسیاری از نوشته های مطرح، بیان شده است[2]، چرا که سرزمین ایران میان دو منطقه ی آبی بزرگ خلیج فارس و دریای عمان در جنوب و دریای مازندران در شمال قرار دارد و به این ترتیب تنها گذرگاه خشکی میان غرب و شرق آسیا است.

این مقاله درتلاش است با توجه به بستر جغرافیایی سرزمین ایران و بر اساس داده های باستان شناسی گذرگاه یا گذرگاهای احتمالی ورود انسان نخستین، و گسترش آنها را در این سرزمین دریابد و بر همین اساس سه منطقه را برای ورود به فلات ایران مطرح می کند:  منطقه ی غرب زاگرس میانی؛ محلی که دره های میان کوهی خرم آباد و  کرمانشاه در آن واقع است، کوهستان زاگرس جنوبی  که تعداد فراوانی دشت  میان کوهی مرتبط به هم در آن شکل گرفته است، و دالان مرکزی ایران که از شمال تنگه هرمز آغاز  و به نواحی مرکزی و شمالی ایران منتهی می شود.

سرزمین ایران با مساحت یک میلیون سیصدو پنجاه هزار کیلومتری منطقه ای ناهمگون، متشکل از کوهستانهای مرتفع و گسترده، دشت های کم ارتفاع و مناطق بیابانی داخلی و حاشیه ای و همچنین سواحلی با طبیعت های کاملاً متفاوت در جنوب و شمال است که موجب پیدایش شرایط آب و هوایی و ویژگی های زیست محیطی متنوعی شده است.

 با وجود این که این سرزمین از لحاظ موقعیت جغرافیایی در منطقه ی مهمی در ارتباط با مهاجرت و سکونت انسان نخستین قرار گرفته اما یکی از ناشناخته ترین نواحی باستان شناسی پارینه سنگی در جهان و خاور میانه محسوب می شود. از جمله دلایل این ناشناختگی این است که هنوز یک مکان باستانی با مراحل های مختلف زمانی و فرهنگی طولانی حداقل از میانه دوران پلیستوسن به شکل مستمر که بتواند معرف تاریخ تحولات فرهنگی و معیشتی دوران پارینه سنگی باشد، مورد کاوش دقیق علمی قرار نگرفته تا بتوان بر مراحل گذار از یک دوره به دوره ی دیگر صحه گذارد. با این وصف در طول سالیان اخیر در عرصه باستان شناسی پارینه سنگی ایران و مناطق اطراف این فلات کشفیات و مطالعاتی[3] صورت یافته است که موجب تولید اطلاعات تازه و فراوانی شده و پرسش های تازه ای را برای بسیاری از علاقمندان باستان شناسی پارینه سنگی به وجود آورده است، برای مثال برخی از این پرسش ها عبارتند از:

 الف: چه زمانی انسان های نخستین به سرزمین ایران وارد شدند؟

ب: انسانهای نخستین برای اولین بار از کجا وارد فلات ایران شدند؟

طبیعتاً پاسخ به این گونه پرسش ها نیازمند مطالعات دامنه دار، طولانی و هدفمند خواهد بود و در این مقاله مجال پاسخ گویی به این پرسش ها به طور کامل نیست. در این نوشتار سعی بر این است با باز نمودن این بحث رهیافت هایی برای پاسخ گویی به این پرسش ها بر اساس ساختار های زیر است:

 الف : تئوری های باستان شناسی و دیرین انسان شناسی در ارتباط با خروج و گسترش انسان از سرزمین مادری (آفریقا)،

ب: ساختار رفتاری جوامع نخستین شکارورز و گردآورنده غذا و مسئله مهاجرت،

ت: ارزیابی ساختار های زمین ریخت و بوم شناسی سرزمین ایران برای ورود و گسترش انسان نخستین به آن.



 [1] کلاین 1998، استرینگر 2002.

[2] بار یوسف 1994، فلیمینگ و دیگران 2003، دِنل و روبرویکس 2005، بایلی و دیگران،2007.

 

[3] شواهد و مدارک پارینه سنگی بدست آمده در طول چند دهه اخیر در ایران به سرعت افزایش یافته است. به شکلی که تنها در طول دو دهه اخیر تعداد محوطه های باستانی پارینه سنگی در ایران تقریبا دو برابر  تعداد مکانها در پیش از آن شده است.  از جمله دلایل این امر علاقه روزافزون دانشجویان باستان شناسی به دوره های پارینه سنگی، توجه بیشتر مسئولان میراث فرهنگی به این دوره و دعوت از هیات های مختلف خارجی برای انجام تحقیقات پارینه سنگی در ایران بوده است. در مناطق همجوار با فلات ایران نیز در طول چند دهه اخیر کشفیاتی صورت گرفته است که موجب جابجایی در معادلات پیشین در عرصه دیرین انسان شناسی و باستان شناسی پارینه سنگی خاور میانه و آسیا شده است.

 

 

+ سامان حیدری گوران ; ٢:۱٤ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/۱۱/٥
comment نظرات ()